نخ بخیه ویکریل چیست؟ راهنمای جامع برای متخصصان و بیماران

مقدمه: تصور کنید در اتاق عمل هستید. نور درخشان بالای سرتان، صدای آرام دستگاه‌ های مانیتورینگ و تمرکز مطلق تیم جراحی. در دستان جراح، ابزاری کوچک اما حیاتی قرار دارد که نقشی کلیدی در موفقیت عمل و بهبودی بیمار ایفا می  کند: نخ بخیه.

اما همه نخهای بخیه یکسان نیستند. در میان انبوه گزینه ‌ها، یکی از نامهایی که همواره با اطمینان و کارایی همراه است، نخ بخیه ویکریل (Vicryl) است. اما واقعاً نخ بخیه ویکریل چیست؟

این سوال فقط برای دانشجویان پزشکی، دندانپزشکی یا تکنسین ‌های اتاق عمل نیست. اگر شما بیماری هستید که قرار است تحت عمل جراحی قرار بگیرید، یا حتی مسئول خرید یک مرکز درمانی هستید، درک ویژگی ‌های این نخ بخیه می ‌تواند تفاوت بزرگی در کیفیت درمان و مدیریت منابع ایجاد کند.

در این راهنمای جامع، ما به سفری عمیق به دنیای نخ ویکریل میرویم. از ساختار مولکولی آن گرفته تا کاربردهای تخصصی و مقایسه با سایر نخ‌ها، همه چیز را پوشش خواهیم داد. پس چه یک حرفه ‌ای باتجربه باشید و چه یک فرد کنجکاو، با ما همراه شوید تا راز این قهرمان نامرئی دنیای جراحی را کشف کنیم.

نخ ویکریل چیست؟

اگر بخواهیم در یک جمله پاسخ دهیم، نخ بخیه ویکریل یک نخ جراحی قابل جذب، مصنوعی و بافته شده (Braided) است که به دلیل ویژگی های منحصر به فردش به یکی از پرکاربردترین نخها در سراسر جهان تبدیل شده است. اما بیایید این تعریف را کالبد شکافی کنیم.

ساختار و ترکیبات نخ ویکریل

شاید برایتان جالب باشد که بدانید نام دیگر نخ ویکریل یا بهتر است بگوییم نام غیرتجاری آن، پلی ‌گلاکتین 910  (Polyglactin 910)  است. ویکریل در واقع نام تجاری این محصول است که توسط شرکت اتیکون (Ethicon)، زیرمجموعه جانسون و جانسون، به شهرت رسید.

این نخ از یک کوپلیمر (پلیمری که از 2 جزء تشکیل شده است) ساخته شده است:

• 90٪ گلیکولید (Glycolide): این ماده به نخ استحکام اولیه بالایی میبخشد.
• 10٪ ال-لاکتید (L-Lactide): این بخش به نخ انعطاف ‌پذیری داده و فرآیند جذب آن را تنظیم می ‌کند.

این ترکیب هوشمندانه باعث می ‌شود نخ ویکریل درعین قدرتمند بودن، به اندازه کافی منعطف باشد. ساختار آن به صورت بافته شده و چند رشته ای  است، شبیه به یک طناب مینیاتوری. این ساختار به جراح اجازه میدهد تا گره‌ های محکم و قابل اعتمادی بزند که به راحتی باز نمیشوند.

برای تکمیل این شاهکار مهندسی، سطح نخ با ترکیبی از پلی ‌گلاکتین 370 و استارات کلسیم پوشش داده شده است. این پوشش، مانند یک لایه روان کننده عمل میکند و باعث می  شود نخ به نرمی از میان بافتهای حساس بدن عبور کند و کمترین آسیب (تروما) را به آنها وارد سازد.

انواع نخ ویریکریل موجود در بازار پزشکی

برخلاف تصویر نخ ویریکل به یک شکل در بازار وجود ندارد. این نخ دارای سه نوع مختلف یکی ویکریل استاندارد و دو مورد دیگر نخ ویکریل پلاس و ویکریل رپید با ویژگی های منحصر به فرد است. در ادامه به معرفی دو نوع ویکریل پلاس و ویکریل رپید پرداخته شده است.

ویکریل پلاس (Vicryl Plus)

یکی از بزرگترین پیشرفت ‌ها در تکنولوژی نخ بخیه، معرفی و تولید نخ ویکریل پلاس (Vicryl Plus) بود.

نخ ویکریل پلاس چیست؟  این نخ همان ویکریل استاندارد است که با یک ماده ضدعفونی  کننده به نام تریکلوزان (Triclosan) پوشش داده شده است.

اما چرا این مهم است؟ عفونت محل جراحی (Surgical Site Infection – SSI) یکی از شایع‌ترین و پرهزینه ‌ترین عوارض پس از عمل است. تحقیقات نشان داده‌ اند که نخ‌ های بخیه، به ‌ویژه انواع بافته شده می ‌توانند محلی برای تجمع و کلونیزه شدن باکتریها باشند. تریکلوزان با ایجاد یک “منطقه مهار”(Zone of Inhibition) در اطراف نخ از رشد باکتری  های شایعی مانند باکتری استافیلوکوک اورئوس (Staphylococcus aureus) و باکتری اشرشیا کلی (E.coli) جلوگیری میکند.

مزایای ویکریل پلاس:

• کاهش ریسک عفونت: به طور قابل توجهی احتمال بروز SSI را کاهش میدهد.
• ایمنی اثبات‌ شده: تریکلوزان دهه‌ هاست که به عنوان یک ماده آنتی باکتریال ایمن استفاده می شود.
• عدم تأثیر بر بهبودی: وجود این ماده هیچ تأثیر منفی بر فرآیند جذب نخ یا بهبودی زخم ندارد.

ویکریل رپید (Vicryl Rapide)

همانطور که ویکریل پلاس یک نسخه تخصصی برای مقابله با عفونت است، ویکریل رپید (Vicryl Rapide) نیز یک نسخه هوشمندانه برای زخم‌ هایی است که به سرعت بهبود می یابند. گاهی اوقات، باقی ماندن نخ بخیه برای 50 یا 60 روز نه تنها غیرضروری، بلکه نامطلوب است.

نخ ویکریل رپید چیست؟ این نخ از همان پلیمر پلی گلاکتین 910 ساخته شده، اما با استفاده از تابش گاما، ساختار مولکولی آن به گونه‌ای اصلاح شده که فرآیند هیدرولیز (تجزیه با آب) در آن با سرعت بسیار بیشتری اتفاق می افتد. در واقع، این نخ برای شرایطی طراحی شده که نیاز به حمایت از زخم فقط برای 7 تا 10 روز است. پس از آن به سرعت استحکام خود را از دست داده و ناپدید می شود.

کاربردهای اصلی ویکریل رپید:

• بخیه ‌های پوستی به ‌ویژه در صورت و گردن: جایی که هم نتیجه زیبایی مهم است و هم بهبودی سریع اتفاق می افتد.
• ترمیم مخاط دهان: پس از جراحی های دندانپزشکی، بافت دهان به سرعت ترمیم می شود و نیازی به نخ طولانی اثر نیست.
• ترمیم اپیزیوتومی: در زنان و زایمان، این نخ حمایت کافی را در روزهای اولیه فراهم کرده و سپس جذب می شود تا ناراحتی بیمار را کاهش دهد.
• جراحی های اطفال: برای جلوگیری از استرس و درد ناشی از کشیدن بخیه در کودکان، ویکریل رپید یک انتخاب عالی است.

*** بیشتر بخوانید: راهنمای جامع انواع نخ بخیه 

نخ ویکریل قابل جذب است؟

مهمترین ویژگی که باید در مورد آن بدانید این است که نخ ویکریل قابل جذب است. این یعنی چه؟ یعنی بدن پس از مدتی به طور طبیعی و بدون نیاز به مداخله خارجی آن را تجزیه و جذب میکند. این ویژگی نیاز به کشیدن بخیه را (مخصوصا در لایه‌ های داخلی بدن) از بین می ‌برد و یک مرحله استرس ‌زا را هم برای بیمار و هم برای پزشک حذف می ‌کند.

فرآیند جذب ویکریل از طریق هیدرولیز (Hydrolysis) اتفاق می ‌افتد. در این فرآیند، مولکولهای آب به تدریج زنجیره‌ های پلیمری نخ را می شکنند و آن را به مولکولهای کوچکتری تبدیل می ‌کنند که بدن به راحتی می  تواند آنها را متابولیزه کند.

این یک مزیت بزرگ است، زیرا فرآیند هیدرولیز واکنش التهابی بسیار کمتری در بافت ایجاد می کند در مقایسه با نخهای قابل جذب طبیعی (مانند کاتگوت) که از طریق فرآیندهای آنزیمی جذب می  شوند.

کتابچه راهنمای ویکریل رمزگشایی از کدها، سایزها و سوزن‌ها

اینجا بخشی است که دانشجویان و مسئولین خرید عاشق آن خواهند شد! بسته ‌بندی نخ ویکریل پر از کدها و اعداد است. درک این کدها برای انتخاب نخ مناسب حیاتی است.

سایزبندی نخ (USP Sizing)

ضخامت نخ با سیستم USP مشخص می شود. هرچه عدد بزرگتر باشد (همراه با صفر)، نخ نازک‌تر است.

انواع سوزن‌ های رایج متصل به ویکریل

سوزن به اندازه خود نخ اهمیت دارد. انتخاب سوزن اشتباه می تواند به بافت آسیب بزند.

جدول زمانی جذب نخ بخیه ویکریل

درک دقیق مدت زمان جذب نخ ویکریل به جراح کمک می کند تا بهترین نخ را برای هر بافت انتخاب کند. به یاد داشته باشید که دو مفهوم کلیدی وجود دارد: از دست دادن استحکام کششی و جذب کامل توده نخ.

چرا جراحان به نخ ویکریل اعتماد دارند؟

محبوبیت ویکریل تصادفی نیست. این نخ مجموعه‌ ای از ویژگی های برجسته را ارائه می دهد که آن را به یک انتخاب ایده‌ آل در بسیاری از سناریوهای جراحی تبدیل کرده است.

1. استحکام کششی قابل پیش‌بینی

مهم‌ترین وظیفه یک نخ بخیه، نزدیک نگه داشتن لبه‌های زخم تا زمان بهبودی است. نخ ویکریل در این زمینه عملکردی فوق‌العاده دارد. مدت زمان جذب نخ ویکریل و کاهش استحکام آن کاملاً قابل پیش‌بینی است:

• پس از 2 هفته: حدود 75٪ از استحکام اولیه خود را حفظ می کند.
• پس از 3 هفته: حدود 50٪ از استحکام اولیه باقی می ماند.
• پس از 4 هفته: استحکام به حدود 25٪ کاهش می یابد.

این کاهش تدریجی به بافت فرصت می دهد تا به اندازه کافی قدرت خود را بازیابد و به اصطلاح “جوش بخورد”. پس از این دوره، نخ دیگر وظیفه حمایتی ندارد و به آرامی جذب می شود.

2. جذب کامل و مطمئن

همانطور که گفتیم فرآیند جذب از طریق هیدرولیز انجام می شود. جذب کامل توده نخ ویکریل معمولاً بین 56 تا 70 روز طول می کشد. این بازه زمانی طلایی به بدن اجازه می دهد تا بدون ایجاد واکنش ‌های شدید یا کپسول ‌های فیبروزی، نخ را به طور کامل حذف کند.

3. هندلینگ (خوش دستی) و گره‌پذیری عالی

برای یک جراح “حس” نخ در دست بسیار مهم است. ساختار بافته شده و پوشش ‌دار ویکریل، آن را به یکی از خوش‌ دست ‌ترین نخها تبدیل کرده است. گره‌ها به خوبی روی آن می نشینند و محکم باقی می مانند، که این امر برای امنیت بخیه حیاتی است. این ویژگی برای دانشجویانی که در حال یادگیری تکنیک‌ های گره زدن هستند، یک مزیت بزرگ محسوب می شود.

4. حداقل واکنش بافتی

از آنجایی که ویکریل مصنوعی است و جذب آن غیرآنزیمی است بدن آن را به عنوان یک جسم خارجی کمتر تهاجمی شناسایی می کند. نتیجه؟ التهاب کمتر، درد کمتر برای بیمار و نتیجه زیبایی بهتر در زخمهای پوستی. این یکی از دلایلی است که کاربرد نخ ویکریل در جراحی های زیبایی و ترمیمی نیز رایج است.

نخ ویکریل در مقایسه با سایر نخهای بخیه

برای درک بهتر اینکه نخ جراحی ویکریل چیست، باید آن را در کنار رقبایش قرار دهیم. این مقایسه‌ ها به مسئولین خرید و متخصصان جوان کمک می کند تا انتخاب‌ های آگاهانه ‌تری داشته باشند.

تفاوت نخ ویکریل و نخ کرومیک

این مقایسه نبرد بین سنت و مدرنیته است.

• منشأ: ویکریل مصنوعی است در حالی که کرومیک یک نخ طبیعی است که از روده گوسفند یا گاو ساخته می شود.
• جذب: ویکریل از طریق هیدرولیز (قابل پیش‌ بینی و با التهاب کم) جذب می شود. کرومیک از طریق فرآیند آنزیمی (غیرقابل پیش ‌بینی و با واکنش بافتی بیشتر) جذب می شود.
• استحکام: ویکریل استحکام اولیه بالاتر و دوره حمایتی قابل اعتمادتری دارد.
• هزینه: کرومیک معمولاً ارزانتر است اما بسیاری معتقدند که مزایای ویکریل (کاهش عفونت و واکنش بافتی) این تفاوت هزینه را جبران می کند.

نتیجه‌گیری: در جراحی مدرن ویکریل به دلیل ایمنی و قابلیت پیش ‌بینی بالاتر، تا حد زیادی جایگزین کرومیک شده است.

مزایای نخ ویکریل نسبت به نخ بخیه نایلون

این مقایسه بین یک نخ قابل جذب و یک نخ غیرقابل جذب است.

• جنس: ویکریل قابل جذب است، نایلون غیرقابل جذب (Permanent).
• کاربرد: ویکریل برای لایه‌ های داخلی که نیازی به کشیدن بخیه نیست، ایده ‌آل است. نایلون اغلب برای بستن پوست استفاده می شود و باید پس از چند روز کشیده شود.
• ساختار: ویکریل معمولاً بافته شده و چند رشته ای است، در حالی که نایلون تک ‌رشته‌ ای  است. تک ‌رشته ‌ای بودن نایلون عبور آن از بافت را نرم‌ تر می کند اما امنیت گره آن کمتر از ویکریل است.
• واکنش بافتی: هر دو واکنش کمی ایجاد می کنند، اما وجود دائمی نایلون در بدن می تواند گاهی منجر به ایجاد سینوس یا واکنش جسم خارجی شود.

نتیجه‌گیری: این دو نخ رقیب هم نیستند، بلکه مکمل یکدیگرند. جراح ممکن است برای لایه‌ های عمقی از ویکریل و برای پوست از نایلون در یک عمل واحد استفاده کند.

نخ ویکریل بهتر است یا نخ PDS؟

این یک مقایسه پیشرفته ‌تر بین دو نخ مصنوعی قابل جذب است. PDS (پلی دی اکسانون) نیز محصول شرکت اتیکون است.

• ساختار: ویکریل بافته شده است، PDS تک ‌رشته ‌ای.
• مدت زمان حمایت: PDS دوره حمایتی بسیار طولانی تری دارد (حدود ۶ هفته استحکام بالای 50٪) و جذب کامل آن 6 ماه طول می کشد.
• کاربرد: PDS برای بافتهایی که دیرتر بهبود می یابند (مانند فاسیا) و نیاز به حمایت طولانی مدت دارند انتخاب بهتری است. ویکریل برای بافتهایی با دوره بهبودی سریعتر (مانند بافت زیرجلدی یا مخاط) مناسب ‌تر است.
• هندلینگ: ویکریل به دلیل ساختار بافته شده، هندلینگ و امنیت گره بهتری دارد. PDS به دلیل تک‌ رشته ‌ای بودن کمی سفت ‌تر است و نیاز به تکنیک گره‌ زنی خاصی دارد.

نتیجه‌گیری: هیچ‌کدام “بهتر” نیستند. انتخاب بین ویکریل و PDS کاملاً به نوع بافت، مدت زمان مورد نیاز برای حمایت از زخم، و ترجیح جراح بستگی دارد.

مقایسه جامع ویکریل در برابر رقبا

انتخاب نخ بخیه یک تصمیم بالینی مهم است. این جدول به شما کمک می کند تا مزایا و معایب ویکریل را در مقابل سایر نخ‌های رایج بسنجید.

کاربرد نخ ویکریل از اتاق عمل تا کلینیک دندانپزشکی

تطبیق‌ پذیری ویکریل شگفت ‌انگیز است. این نخ در طیف وسیعی از تخصص‌ ها و برای اهداف مختلف استفاده می شود. بیایید نگاهی به برخی از مهم ‌ترین کاربردهای آن بیندازیم.

• جراحی عمومی: ویکریل برای بستن لایه‌ های زیرپوستی و بافت چربی یک انتخاب کلاسیک است. همچنین در آناستوموز (اتصال مجدد) بخش‌ هایی از روده و سایر ارگانهای داخلی کاربرد دارد.
• زنان و زایمان: یکی از شناخته‌ شده ‌ترین کاربردهای ویکریل ترمیم اپیزیوتومی پس از زایمان طبیعی و بستن لایه ‌های داخلی در عمل سزارین است. قابلیت جذب آن نیاز به مراجعه مجدد برای کشیدن بخیه را از بین می برد.
• چشم ‌پزشکی: در جراحی های ظریف چشم مانند بخیه زدن ملتحمه از سایزهای بسیار نازک ویکریل استفاده می شود.
• اورولوژی: در جراحی های مثانه و مجاری ادراری، جایی که وجود نخ دائمی می تواند باعث ایجاد سنگ شود ویکریل یک گزینه ایده‌ آل است.
• جراحی پلاستیک و ترمیمی: برای بستن لایه‌ های عمقی پوست جهت کاهش کشش از روی زخم و دستیابی به بهترین نتیجه زیبایی ویکریل بسیار محبوب است.
• دندانپزشکی و جراحی فک و صورت: پس از کشیدن دندان عقل جراحی ایمپلنت یا پیوند لثه استفاده از نخ ویکریل برای بستن بافت نرم دهان بسیار رایج است.
• دامپزشکی: دامپزشکان نیز به همان دلایلی که جراحان انسان از ویکریل استفاده می کنند به این نخ برای جراحی حیوانات اعتماد دارند.

یک نکته مهم: ویکریل برای بافت‌هایی که نیاز به حمایت طولانی مدت دارند (بیش از ۴ هفته) یا تحت کشش دائمی هستند، مانند تاندون‌ ها یا فاسیا (لایه محکم پوشاننده عضلات) مناسب نیست.

باورهای رایج و اشتباهات متداول

چند تصور غلط در مورد نخ ویکریل وجود دارد که بهتر است آن‌ها را روشن کنیم:

• باور غلط 1: “نخ ویکریل خیلی زود جذب می شود.”
  • واقعیت: همانطور که گفتیم ویکریل تا ۳ الی ۴ هفته حمایت ساختاری قابل توجهی ارائه می دهد. این تصور احتمالاً به دلیل وجود ویکریل رپید است که برای جذب بسیار سریع (حدود ۱۰-۱۴ روز) طراحی شده و برای زخم ‌های سطحی پوست یا مخاط دهان استفاده می شود.
• باور غلط 2: “نخ ویکریل برای همه چیز بهترین است.”
  • واقعیت: ویکریل یک نخ فوق ‌العاده است اما نه برای همه کاربردها. همانطور که اشاره شد برای بافتهایی که تحت کشش زیاد یا دوره بهبودی طولانی هستند (مانند تاندون، قلب یا عروق بزرگ)، نخ‌ های غیرقابل جذب یا قابل جذب با دوره حمایتی طولانی تر مانند PDS یا پرولن ارجح هستند.
• باور غلط 3: “نخ ویکریل همیشه بنفش است.”
  • واقعیت: رنگ بنفش (D&C Violet No. 2) برای افزایش دید جراح حین کار به نخ اضافه می شود. اما نسخه بدون رنگ (Undyed) آن نیز موجود است که معمولاً در جراحی پلاستیک برای بخیه ‌های زیرپوستی استفاده می شود تا از دیده شدن رنگ نخ از زیر پوست نازک جلوگیری شود.

سوالات متداول در مورد نخ ویکریل

در اینجا به برخی از سوالات پرتکرار در مورد نخ ویکریل پاسخ می دهیم.

1. آیا نخ ویکریل باعث حساسیت می شود؟

واکنش‌ های آلرژیک به ویکریل بسیار نادر هستند. از آنجایی که این نخ مصنوعی است فاقد پروتئین ‌های حیوانی است که در نخ‌ های طبیعی مانند کرومیک یا سیلک یافت می شوند و می توانند باعث واکنش شوند.

2. مدت زمان جذب نخ ویکریل چقدر است؟

به طور خلاصه کاهش قابل توجه استحکام در ۳ الی ۴ هفته و جذب کامل توده نخ در ۵۶ تا ۷۰ روز.

3. آیا بخیه ‌های ویکریل نیاز به کشیدن دارند؟

خیر. اگر برای لایه‌ های داخلی یا زیرپوستی استفاده شده باشد به طور خودکار جذب می شود. تنها در موارد نادری که برای بستن پوست استفاده شود (که معمول نیست) ممکن است نیاز به کشیدن داشته باشد.

4. نام دیگر نخ ویکریل چیست؟ نام غیرتجاری آن پلی گلاکتین 910 (Polyglactin 910) است.

ویکریل نام تجاری محصول شرکت اتیکون است.

5. آیا می توان از نخ ویکریل در بافت عفونی استفاده کرد؟

توصیه می شود از نخ ‌های بافته شده مانند ویکریل در زخم‌های عفونی استفاده نشود زیرا باکتری ها می توانند در فضای بین الیاف بافته شده پنهان شوند و به رشد خود ادامه دهند. در این موارد نخ ‌های تک ‌رشته ‌ای ارجح هستند.

سخن پایانی

در پایان این بررسی جامع، مشخص می شود که پاسخ به سوال “نخ بخیه ویکریل چیست؟“ بسیار فراتر از یک تعریف ساده است. ویکریل فقط یک نخ نیست. این محصول نمادی از پیشرفت مهندسی پزشکی است که با فراهم آوردن ترکیبی بی نظیر از استحکام، قابلیت جذب پیش ‌بینی پذیر و سازگاری با بدن انقلابی در بستن زخم ایجاد کرده است.

از دانشجوی دندانپزشکی که اولین بخیه خود را می زند تا جراح قلب با تجربه، ویکریل یک ابزار قابل اعتماد است که به میلیون ‌ها بیمار در سراسر جهان کمک می کند تا با کمترین عارضه و بهترین نتیجه ممکن بهبود یابند. برای مسئولین خرید نیز انتخاب ویکریل یک سرمایه ‌گذاری هوشمندانه در کیفیت و ایمنی بیمار است.

این نخ نامرئی پس از انجام وظیفه خطیر خود بی صدا در بدن ناپدید می شود اما تأثیر آن در بهبودی و بازگشت بیماران به زندگی برای همیشه باقی می ماند.

تجربه شما با نخ ویکریل چیست؟ آیا سوالی دارید که در این مقاله به آن پاسخ داده نشده باشد؟ نظرات و سوالات خود را در بخش دیدگاه‌ها با ما در میان بگذارید.

منابع و مآخذ

اطلاعات ارائه شده در این مقاله بر اساس دانش پذیرفته‌شده در جامعه پزشکی و منابع معتبر زیر گردآوری و تایید شده است. برای مطالعه بیشتر و اعتبارسنجی مطالب، به لینک‌های زیر مراجعه فرمایید.

1. مستندات رسمی سازنده و راهنماهای صنعتی

• Ethicon Inc. (a Johnson & Johnson Company). (2017). Wound Closure Manual. Ethicon Publications.
  • (راهنمای جامع شرکت سازنده در مورد تکنیک‌ها و مواد بستن زخم)
• Johnson & Johnson MedTech. (2022). Coated VICRYL® Plus Antibacterial (Polyglactin 910) Suture – Instructions for Use.
  • (برگه اطلاعات فنی و دستورالعمل رسمی استفاده از نخ ویکریل پلاس آنتی‌باکتریال)

2. کتب مرجع دانشگاهی و جراحی

• Brunicardi, F. C., Andersen, D. K., Billiar, T. R., et al. (Eds.). (2022). Schwartz’s Principles of Surgery (11th ed.). McGraw-Hill Education.
  • (فصل‌های مربوط به “Wound Healing” و “Biomaterials, Sutures, and Hemostatic Agents”)
• Townsend, C. M., Beauchamp, R. D., Evers, B. M., & Mattox, K. L. (Eds.). (2021). Sabiston Textbook of Surgery (21st ed.). Elsevier.
  • (فصل مربوط به اصول جراحی و تکنیک‌های استفاده از بخیه)